English

Khu di tích danh thắng Côn Sơn: Khu di tích ở xă Cộng Ḥa, huyện Chí Linh, nằm giữa hai dăy núi Phượng Hoàng - Kỳ Lân, cách Hà Nội khoảng 70 km (43.8 miles). Khu di tích, danh thắng này gồm có núi non, chùa, tháp, rừng thông, khe suối và các di tích nổi tiếng gắn liền với cuộc đời của nhiều danh nhân trong lịch sử. Ngay từ thời Trần, chùa Côn Sơn là một trong ba trung tâm của thiền phái Trúc Lâm (Côn Sơn - Yên Tử - Quỳnh Lâm). Mảnh đất này đă gắn bó với tên tuổi và sự nghiệp của nhiều danh nhân đất Việt như Trần Nguyên Đán, Huyền Quang và đặc biệt là anh hùng dân tộc danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trăi. Ngày nay, Côn Sơn c̣n lưu trữ được những dấu tích văn hóa thời Trần và các giai đoạn lịch sử kế tiếp, Tiêu biểu:

 

Chùa Côn Sơn: Chùa có tên chữ là Tư Phúc tự, hay c̣n gọi là chùa Hun, tọa lạc dưới chân núi Côn Sơn, có từ trước đời Trần. Vào đời Lê, chùa được trùng tu và mở rộng rất nguy nga đồ sộ. Trải qua tác động về lịch sử và thời gian, Chùa Côn Sơn ngày nay chỉ c̣n là một ngôi chùa nhỏ ẩn ḿnh dưới tán lá xanh của các cây cổ thụ. Chùa được kiến trúc theo kiểu chữ công (|) gồm Tiền đường, Thiêu hương, Thượng điện. Thượng điện thờ Phật, có những tượng Phật thời nhà Lê cao 3 m (9 ft). Phía sau chùa là nhà Tổ, có tượng Trúc Lâm Tam Tổ (Trần Nhân Tông - Pháp Loa - Huyền Quang), tượng ông bà Trần Nguyên Đán, hai pho tượng Nguyễn Trăi và Nguyễn Thị Lộ. Sân chùa có cây đại thụ 600 tuổi, 4 nhà bia, đặc biệt là bia "Thanh Hư động" được tạo từ thời Long Khánh (1373 - 1377) với nét chữ của vua Trần Duệ Tông và bia h́nh lục lăng, "Côn Sơn thiện từ bi phúc tự".

 

Giếng Ngọc: Giếng nằm ở sườn núi Kỳ Lân, bên phải là lối lên Bàn Cờ Tiên, phía dưới chân Đăng Minh Bảo Tháp. Tương truyền đây là giếng nước do Thiền sư Huyền Quang được thần linh báo mộng ban cho chùa nguồn nước quí. Nước giếng trong vắt, xanh mát quanh năm, uống vào thấy khoan khoái dễ chịu. Từ đó có tên là Giếng Ngọc và nước ở giếng được các sư dùng làm nước cúng lễ của chùa.

 

Bàn Cờ Tiên: Từ chùa Côn Sơn leo khoảng 600 bậc đá là đến đỉnh núi Côn Sơn cao 200 m (600 ft). Đỉnh Côn Sơn là một khu đất bằng phẳng, tại đây có một phiến đá khá rộng, tục gọi là Bàn Cờ Tiên. Hiện nay Bàn Cờ Tiên có dựng nhà bia theo kiểu Vọng Lâu đ́nh, hai tầng cổ các tám mái. Đứng từ đây, du khách có thể nh́n bao quát cả một vùng rộng lớn.

 

Thạch Bàn: Bên suối Côn Sơn có một phiến đá gọi là Thạch Bàn, từ chân núi đi theo lối ṃn có kê đá xuống phía chân núi có một tảng đá lớn, mặt phẳng và nhẵn nằm kề ven suối gọi là Thạch Bàn lớn. Tương truyền khi xưa Nguyễn Trăi lấy làm "chiếu thảm" nghỉ ngơi, ngắm cảnh, làm thơ và suy tư việc nước.

 

Đền Kiếp Bạc: Đền ở xă Hưng Đạo, huyện Chí Linh, cách Hà Nội 80 km (50 miles) và cách Côn Sơn 5 km (3 miles). Kiếp Bạc là tên ghép của hai vùng Vạn Yên (làng Kiếp) và Dược Sơn (làng Bạc). Nơi đây là thung lũng trù phú, xung quanh có dăy núi Rồng bao bọc tạo cho Kiếp Bạc có một vẻ đẹp vừa kín đáo, vừa thơ mộng.

Vào thế kỷ 13, đây là nơi đóng quân và là phủ đệ của Trần Hưng Đạo, người anh hùng dân tộc, người chỉ huy quân sự tối cao trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên Mông.

Đền thờ ông được dựng vào đầu thế kỷ 14, trên một khu đất ở trung tâm thung lũng Kiếp Bạc. Trong đền hiện c̣n 7 pho tượng bằng đồng: tượng Trần Hưng Đạo, phu nhân, hai con gái, Phạm Ngũ Lăo, Nam Tào, Bắc Đẩu và 4 bài vị thờ con trai. Hàng năm, hội đền được tổ chức vào ngày mất của Trần Hưng Đạo (ngày 20 tháng 8 âm lịch).

 

Chùa Kính Chủ: Chùa tọa lạc ở xă An Sinh, huyện Kim Môn. Chùa được dựng từ thời Lư (thế kỷ 12) và được trùng tu nhiều lần. Đặc biệt là chùa được tạo từ cảnh quan tự nhiên của động Kính Chủ. Chùa thờ thiền sư Minh Không, Lư Thần Tông, Huyền Quang. Các tượng trong chùa được tạc bằng đá.

 

Chùa Giám: Chùa toạ lạc ở xă Cẩm Sơn, huyện Cẩm Giàng. Chùa được dựng vào thế kỷ 17 thời Hậu Lê. Trước đây, chùa ở ngoài đê sông Thái B́nh. Sau năm 1971, chùa được dời vào địa điểm ngày nay. Chùa là nơi danh y Tuệ Tĩnh sống, học tập và nghiên cứu về y dược nhiều năm. Chùa mang kiến trúc tiêu biểu của thế kỷ 17 - 18, đặc biệt là ṭa Cửu Phẩm Liên Hoa đồ sộ, điêu khắc tinh tế.

 

Đ́nh Mộ Trạch: Đ́nh xây dựng năm 1658 tại xă Tân Hồng, huyện B́nh Giang, thờ Thành Hoàng làng. Mộ Trạch là làng văn hiến nổi tiếng về truyền thống hiếu học và thành đạt của xứ Đông xưa. Làng có 36 tiến sĩ. Di tích lịch sử Mộ Trạch bao gồm: đ́nh làng, chùa Diên Phúc, miếu thờ Thành Hoàng, giếng thờ, nhà thờ Trung Viễn, quán Linh Ứng.

 

Đền Cao: Đền Cao nằm ở trên một sườn đồi thuộc xă An Lạc, huyện Chí Linh, cách Hà Nội 80 km (50 miles). Ngôi đền là điểm văn hóa, di tích lịch sử, danh thắng nổi tiếng của nước ta. Đền thờ Vương Đức Minh - Thiên Bồng Đại Tướng Quân Đại Vương. Đền xây dựng theo kiến trúc chữ "đinh" nằm trên ngọn núi Thiên Bồng. Chung quang đền là rừng lim già.

Khi leo hết hơn 100 bậc gạch rêu phong, du khách sẽ được thấy 99 con voi bằng đá. Theo truyền thuyết, đây chính là những con voi vừa thắng trận trở về, chúng tung ṿi gầm vang chen nhau xuống ḍng Nguyệt Giang mềm mại để uống nước. Ở gian chính điện có bức đại tự viết theo lối đá có thảo 4 chữ lớn "Thanh Thọ Vô Cương", phía bên tả "Cao Sơn Ngưỡng Tử" và bên hữu "Cao Cao Tại Thượng". Trước cửa đền, dưới tán lim cổ thụ là hai hàng voi đá, ngựa đá. Ngoài đền Cao c̣n có ngôi đền nữa với kiểu kiến trúc độc đáo. Đền Cao là điểm hẹn của những người biết tôn trọng lịch sử văn hóa dân tộc.

 

Văn Miếu Mao Điền: Mao Điền là trung tâm văn hóa, ngoại giao, chính trị, quân sự và kinh tế của tỉnh Hải Dương xưa. Tháp được xây dựng năm 1807. Năm Minh Mạng thứ tư (1823), Văn Miếu đă được đại tu và đă trở thành một công tŕnh văn hóa to và đồ sộ trên g̣ đất cao rộng ở xă cẩm Điền, huyện Cẩm Giàng.

 

Chùa Làng Hà Lôi: Làng Hà Lôi ở gần Đông Triều, có cảnh chùa rất đẹp do nhà sư Nguyễn Minh Không xây dưới núi Quỳnh Lâm, từ đời nhà Trần. Tượng trong chùa đều đúc bằng đồng.

 

Lăng Vua Nhà Trần: Nhiều lăng vua nhà Trần xây ở Hải Dương, phía Bắc Đông Triều: Thái Lăng của vua Trần Anh Tông, Mục Lăng của vua Trần Minh Tông, Khu Lăng của vua Trần Dụ Tông, Nguyên Lăng của vua Trần Nghệ Tông, An Sinh Lăng của vua Trần Thuận Tông.

 

Một số di tích lịch sử khác như:
Làng Linh Giang có đền thờ ông Mạc Đỉnh Chi (người làng Lũng Động, huyện Nam Sách), danh sĩ, danh thần dưới các triều vua Trần Anh Tông, Trần Minh Tông và Trần Hiển Tông, người đă dùng văn chương áp đảo cả triều thần Mông Cổ. Làng Chi Điền, huyện Nam Sách có đền thờ Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng. Huyện Thanh Hà, cách tỉnh lỵ Hải Dương 13 km (8 miles) về Đông-Nam, có chùa Minh Khánh thờ vua Trần Nhân Tông. Làng Tràng Liệt có đền thờ bà Đoàn Thị Tú, người phụ nữ nổi dậy chống quân cướp của "quận He" Nguyễn Hữu Cầu và được vua Lê ban tước hiệu Quận phu nhân. Làng Phù Vệ có chùa thờ Đại sư Pháp Loa Đồng Kiên Cương (người huyện Chí Linh), danh tăng đời nhà Trần, đệ tử đức Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông và là đệ nhị tổ của gịng Thiền Trúc Lâm. Làng Trung Am có đền thờ một vị tướng của Hai Bà Trưng tử trận ở Lạng Sơn. Làng Dưỡng Mông có cảnh chùa xây từ đời nhà Trần (1332), thờ Đại sư Vương Huệ danh tiếng. Làng Liễu Tràng có đền thờ ông Lương Nhữ Hộc (người làng Thanh Liễu, huyện Gia Lộc), một Trạng nguyên hay chữ và là ông Tổ nghề khắc mộc bản in sách thời xưa.

Huyện Cẩm Giàng xây chùa Giám, có tháp gỗ "Cửu Phẩm Liên Hoa", một di tích về mỹ thuật tôn giáo. Làng Trúc Lâm thờ ông Nguyễn Thời Trung, ông Tổ của ngành thuộc da.

Vùng Đông Triều đẹp nhất tỉnh Hải Dương, có địa danh Phả Lại là nơi dân ta giao chiến nhiều trận với quân Mông Cổ, và núi Mật Sơn rất hùng vĩ. Đông Triều có rặng Yên Tử chạy lan qua tỉnh Quảng Yên, có khá nhiều chùa cổ như: Chùa Bảo Đài, trên núi Bảo Đài; Trúc Lâm Đệ Nhất Tổ (tức vua Trần Nhân Tông) từng ở đây. Chùa Bảo Sát, cũng dựng từ đời nhà Trần và thờ Pháp Loa thiền sư, là một trong những danh thắng của vùng núi Yên Tử, ở gần chùa Thiên Trúc (tức chùa Đồng); đặc biệt mái chùa Bảo Sát lợp toàn bằng kẽm. Chùa Hộ Thiên xây đời Trần, thuộc phái Thiền Trúc Lâm.

Làng Phù Ủng c̣n có chùa Bảo Sơn, dựng từ đời nhà Trần. Đất Hải Dương là quê quán của nhiều người tài giỏi, góp công rất lớn trong việc cứu nước và xây dựng đất nước qua nhiều lănh vực.

Huyện Nam Sách, làng Thanh Khê: H́nh bộ Thượng thư Nguyễn Thuyên (Hàn Thuyên) triều Trần Thái Tông, người đầu tiên gây phong trào thơ Nôm, tác giả "Văn Tế Cá Sấu", "Phi Sa Tập"...

Huyện Chí Linh: Danh tướng Phạm Cự Lượng, giúp vua Lê Đại Hành đánh thắng quân Tống. Làng Chi Ngại: Nguyễn Phi Khanh là danh sĩ đời vua Trần Duệ Tông, tác giả Nhị Khê tập. Con ông là anh hùng Nguyễn Trăi, người có công rất lớn trong cuộc kháng chiến đánh đuổi giặc Minh, ông c̣n là một nhà văn học, chính trị, địa dư, giáo dục nổi tiếng, các tác phẩm điển h́nh của ông là B́nh Ngô Đại Cáo, Quân Trung Từ Mệnh Tập, Dư Địa Chí, Ngọc Đường Di Tập, Gia Tự Đại Lễ, Thạch Bàn Đồ, Gia Huấn Ca và nhiều bài thơ giá trị. Xă Lũng Động: Mạc Hiển Tích, giỏi chính trị và văn thơ đời vua Lư Nhân Tông. Xă Lục Dương: Dương Tồn, danh thần đời Hậu Lê, giỏi binh pháp, tinh thông địa lư, nổi tiếng về thơ phú. Làng Thượng Đáp: Ngô Hoán, tài kiêm văn vơ, thi nhân trong hội Tao Đàn của vua Lê Thánh Tông. Xă Lạc Sơn: Nguyễn Thọ Xuân, danh sĩ thời Lê mạt, tác giả Duy Nghĩa Lư Phong Niên phú...

Cùng huyện có xă Chi Ngại, núi Côn Sơn, nơi tri sĩ của Trần Nguyên Đán (đại thần đời Trần mạt, ông ngoại của Nguyễn Trăi) và anh hùng Nguyễn Trăi. Xă Kiệt Đặc, gần núi Phượng Hoàng là chỗ ở của hiền thần Chu An (tước Văn Trinh Công nên ta thường tôn là Chu Văn An). Sau vụ ông dâng sớ xin chém bảy nịnh thần và bị vua Trần Minh Tông bác bỏ, ông về mở trường dạy học và sống đạm bạc ở nơi này đến khi mất nên được dân chúng coi như một bậc thầy tiêu biểu cho Nho học.

Huyện B́nh Giang, có làng Mộ Trạch phát sinh nhiều người tài: Vũ Quỳnh, sử gia triều Lê Thánh Tông, soạn bộ sử giá trị Việt Giám Thông Khảo gồm 26 quyển; con ông là Vũ Cán, 28 tuổi giữ chức Lệ bộ Thượng thư triều Lê Thánh Tông, viết sách Tứ Lục Bị Lâm. Vũ Dự, tướng giỏi đời vua Lê Thánh Tông. Vũ Huy Tấn, giỏi ngoại giao và văn chương dưới triều Quang Trung Hoàng Đế, tác giả tập thơ Hoa Trinh Tùy Bộ. Vũ Huyên, giỏi ngoại giao và đánh cờ, vua Lê Phong "Đấu kỳ Trạng nguyên", toán học, viết quyển Toán Pháp Đại Thành. Vũ Phong, danh thần đời Lê Thánh Tông, nổi tiếng chính trực và vô địch về môn đánh vật. Vũ Phượng Đề, danh sĩ triều Lê Ư Tông, đỗ Thám Hoa (Tiến sĩ) tác giả tập bút kư Công Dư Tiệp Kư. Lê Cảnh Tuân, danh sĩ đời Trần, tác giả Vạn Ngôn thư, ông có hai người con là Lê Thiếu Dinh và Lê Thúc Hiển theo B́nh Định Vương Lê Lợi khởi nghĩa, lập nhiều chiến công.

Cùng Huyện B́nh Giang, có xă Thời Cử là quê Nguyễn Kim An, danh sĩ đời vua Lê Thánh Tông, rất thông minh, đi làm lính chầu mà đậu luôn ba kỳ thi Hương, thi Hội và thi Đ́nh. Làng Đa Loan có Phạm Đ́nh Hổ, bạn văn chương của nữ sĩ Hồ Xuân Hương, tác giả những bút kư về lịch sử, địa lư như Vũ Trung Tùy Bút, An Nam Chí, Ai Lao Sứ Tŕnh, Bang Giao Điển Lệ. Xă Trương Tân có Đoàn Nhữ Hải, nhà chính trị và ngoại giao lỗi lạc dưới các triều vua Trần Anh Tông, Trần Minh Tông và Trần Hiến Tông. Xă Lương Ngọc có Phạm Quư Thích, danh sĩ thời Lê mạt, tác giả Lập Trai văn tập, Thảo Đường thi tập. Làng Châu Khê có Lưu Xuân Tín là ông Tổ nghề đúc tiền, vàng thoi, bạc thoi ở nước ta dưới triều vua Lê Thánh Tông. Làng Lương Ngọc là quê Ngô Văn Dạng, danh sĩ thời Tự Đức, đỗ cử nhân nhưng không ra làm quan, mở trường dạy học tṛ nghèo.

Huyện Kinh Môn, có xă Khinh Diêu là quê Phạm Đ́nh Trọng, làm Binh Bộ Thượng Thư triều Lê Hiến Tông, văn vơ toàn tài, đă dẹp loạn Nguyễn Hữu Cầu nói ở trên. Cha ông là Phạm Đ́nh Trung, danh thần đời Lê Hy Tông, giữ chức Đô Ngự Sử. Làng Hiệp Thạch, quê Phạm Sư Mạnh, môn đệ Chu Văn An, danh sĩ đời Trần, từng làm Hữu Thừa Tướng (coi cả chính trị lẫn văn học) đời Trần Dụ Tông, tác giả Hiệp Thạch Thi Tập.

Huyện Cẩm Giàng, làng Văn Thái là quê của đại sư Tuệ Tĩnh, một ông Tổ về y học của nước Nam, người đầu tiên dạy nghề thuốc ở nước ta dưới triều Đinh và Tiền Lê, tác giả tập sách Nam Dược. Đây cũng là nơi sinh trưởng của nhà văn Thạch Lam Nguyễn Trường Lân (nguyên quán Quảng Nam), em ruột hai nhà văn Nhất Linh Nguyễn Tường Tam và Hoàng Đạo Nguyễn Tường Long; ông bắt đầu viết báo và sáng tác từ năm 1931, có chân trong nhóm Tự Lực Văn Đoàn và là tác giả Gió Đầu Mùa, Nắng Trong Vườn, Sợi Tóc, Ngày Mới, Theo Gịng, Hà Nội 36 Phố Phường (phóng sự), Quyển Sách, Hạt Ngọc...

Huyện Thanh Hà, làng Thúy Lâm là quê Ông Nhất, người trồng cây vải thiều đầu tiên tại nước ta, vào năm 1857.

Huyện Vĩnh Bảo, xă Hà Dương là quê của Dương Đức Nhan, danh sĩ đời vua Lê Thánh Tông, tác giả Cổ Kim Thi Gia Tinh Tuyển.